Maha·bhárata Book IX: Shalya (volume one of two):
List of Variants and Emendations to the Sanskrit Text

This page contains a full list of variants and emendations to the Sanskrit text which are not included in the printed edition of Maha·bhárata Book IX: Shalya (volume one of two).

The Sanskrit text is based on Kinjawadekar's edition of the “vulgate” established by Nīlakaṇṭha, a Marāṭhī brahmin living in the seventeenth century. I have also referred to variants found in two other editions of Nīlakaṇṭha’s text, which were published in the nineteenth century in Bombay, and I have occasionally made use of the Critical Edition (where Nīlakaṇṭha variants are found in the critical apparatus under Dn). I have not listed all Dn variants, but only those I considered particularly relevant.

Edition K: The Mahābhāratam with the Bharata Bhawadeepa Commentary of Nīlakaṇṭha. Edited by Ramachandrashastri Kinjawadekar. 1929–36. 7 vols. Poona: Chitrashala Press.

Edition A: The Mahābhārata with Nīlakaṇṭha's Commentary. Edited by Balakrishna Karbelkar et al. 1862. 8 vols. Bombay: Bapusadashiva Press.

Edition B: The Mahābhārata with Nīlakaṇṭha’s Commentary. Edited by A. Khadilkar. 1862–63. 8 vols. Bombay: Ganapati Krishnaji’s Press.

Critical Edition: The Mahābhārata. Critically edited by V. K. Sukthankar, S. K. Belvalkar, P. L. Vaidya et al. 1933–66. 19 vols. Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute.

Variants and Emendations

Before 1.1	A/B begin with: śrī\|ganeśāya namaḥ before “Nārāyaṇaṃ namas\|kṛtya”.
1.2ab	A: balaṃ svakaṃ dṛṣṭvā Suyodhanaḥ.
1.4cd	A: magno nirviṇṇaḥ.
1.5cd	A: sva\|śibiraṃ prāyād dhata\|śeṣair.
1.8c	B/K: rājā.
1.9c	A: abhavad Bharata\|śreṣṭha.
1.10c	A: hata\|sainyo ’tha mady’\|âhne;
1.10d	A: pātitaḥ.
1.12b	A: parivārya mahā\|rathaiḥ;
1.12c	A: āhūya vegena.
1.14c	A: puraṃ dīno
1.15a	A: praviśya ca purīṃ;
1.15d	A: praviveśa niveśanaṃ.
1.16a	A: ruroda sa;
1.16c	B/K: sma.
1.17ab	A: aho sa balavān kālo gatiś ca viṣamā tathā;
1.17d	A: yatr’ âvadhyanta.
1.18a	A: tu pure;
1.18e	A: praruroda bhṛś’\|ôdvigno;
1.18f	A: susvaraṃ.
1.19b	A: tat puraṃ ca samantataḥ.
1.20b	A: tatra strī\|puruṣāṃs tadā.
1.23b	A: hitaiḥ sadā.
1.24d	B/K: vākya\|saṃdigdhayā.
1.26c	A: Saṃsaptakā;
1.26f	B/K: Yavanā vinipātitāḥ.
1.27c	A: udīcyāś nihatāḥ;
1.27d	A: nar’\|âdhipa;
1.27f	A: sarvaśo nihatā.
1.29a	B/K: Dhṛṣṭadyumno mahā\|rāja.
1.30a	A: Pāñcālāś ca nara\|vyāghrāś, B: Pañcālaś ca;
1.30f	A: Vṛṣaseno mahā\|balaḥ.
1.31b	A: gajāś ca viniṣūditāḥ;
1.31d	A: hayāś ca patitā;
1.31f	A: kṛtaṃ vibho.
1.33b	A: Dhārtarāṣṭrās tathā trayaḥ.
1.36c	A: nipapāta mahā\|rāja
1.38d	A: vacaś ca tāḥ
1.39cd	B: pralāpa\|yuktā mahatī citra\|nyastā paṭe yathā;
1.39d	K: citra\|nyastaṃ paṭe yathā.
1.44b	A: mahī\|patiḥ;
1.44c	A: mahī\|pāla;
1.44e	A: niśvasan panna\|ga iva.
1.47d	A: bhraśyate
1.48b	A: tā striyo;
1.48d	B/K: vepamānaḥ.
1.49ab	A: sarvā tā striyo Bharata\|rṣabha;
1.49c	A: tataḥ sarve.
1.50a	A: nara\|patiṃ taṃ tu.
1.51a	A: niḥśvasantaṃ;
1.51d	B/K: madhureṇa ca.
2.1d	B/K: duḥkhāntaraṃ
2.2a	A: niśvasya;
2.2d	A: tato vacanam abravīt.
2.5c	A: adya śrutvā hatān putrān;
2.5d	A: bhṛśaṃ me dīryate manaḥ.
2.6a	A: andhatvād yadi teṣāṃ tu.
2.7a	B/K: atikramya.
2.8b	A: hṛt’\|aiśvaryān mah’’\|âujasaḥ;
2.8c	A: na labhe vai.
2.11d	A: vihāya kv’ âbhigacchasi.
2.13a	A: uṭṭhitaṃ kāle.
2.14b	A: snehen’ āklinna-
2.16cd	A: Bhūriśravāḥ śalaś c’ âiva Somadatto ’tha Bāhlikaḥ.
2.18a	A: mlecchāś ca bahu\|sāhasrāḥ.
2.19c	A: śrutāyuś cācyutāyuś ca;
2.19d	A: śatāyuś c’ âiva
2.21d	A: tyaktvā mahā\|raṇe
2.22d	A: Pāñcālāṃś
2.24b	A: samartho ’smi nivāraṇe;
2.24d	A: saṃkruddho ’py
2.25c	A: sarva ete vai.
2.26c	B/K: Karṇa eko
2.28a	A: tasy’ âhaṃ;
2.28d	A: Pāṇḍavān mṛdhe;
2.29ab	A: teṣāṃ madhye vihanyante mat\|putrā Vāyusūnunā
2.32ab	Missing in A;
2.32e	A: mahā\|rājaḥ
2.34c	A: śrutāyuś c’ âcyutāyuś ca
2.37a	A: āvantyau nihatau;
2.37b	A: nar’\|âdhipaḥ;
2.37c	A: Saṃsaptakāś ca bahavaḥ
2.38a	A: tathā rājā;
2.39c	A: ārṣyaśṛṅgaś
2.41	Not in A.
2.42ab	A: yatra śūrā mah’’\|ātmānaḥ sarva\|śastr’\|âstra\|pāragāḥ
2.46a	A: ahaṃ vimuktaḥ svair; B: viyuktaḥ stair
2.48b	A: vanāya gamanād ṛte.
2.49c	A: Duḥśāsano Viśalpaś ca
2.51b	Dn has: Duryodhana\|vadaṃ prati
2.53c	A: ca niśvasya
2.54ab	A: śokena mahat’’ āviṣṭaḥ saṃtapto Bharata\|rṣabhaḥ
2.55b	A: pātitaṃ;
2.55d	K: kim akurvata
2.60d	A: vacas tu tat.
2.60f	A: Viduraḥ sarva\|dharma\|vit;
2.61b	A: satyam īritaṃ.
2.62a	A: ko vai.
2.63a	A: ko rakṣaṃn dakṣiṇaṃ.
2.64b	A: mahā\|balaḥ for mahā\|rathaḥ.
2.66a	A: Pāñcālāś.
2.67b	A: tath’’ ôbhau sātvatau yudhi;
2.68d	K: ātma\|jāḥ
2.68ab	A: yad yad yathā yādṛśaṃ ca yuddhaṃ vṛttaṃ abhūt tataḥ.
3.1b	A: jana\|kṣayaḥ.
3.2b	A: gaja\|vara.
3.3a	A: yatra Karṇe;
3.3cd	A: rājaṃs tat kṛtaṃ prāviśad bhayaṃ
3.5ab	A: bhagnāyām agādhe viplavā iva
3.8d	A: prādravan bhayāt
3.9a	A: viśastra\|kavacāḥ;
3.9d	A: vīkṣyamāṇā
3.11ab	A: hayān anye rathān anye gajān anye;
3.11c	A: java\|saṃpannān;
3.11d	A: ājuhur
3.14a	A: tadā nāgāś;
3.14d	A: bhay’\|āturāḥ
3.15d	A: êdam abravīt
3.16c	A: jaghane vartamāṇaṃ
3.17c	A: n’ ôtsahed abhyatikrāntuṃ
3.20a	A: ratha\|hīnāś ca
3.22a	A: pratyayudhyanta te
3.23a	A: ayudhyata raṇe;
3.23b	A: paryavasthitaiḥ
3.24d	A: bhuja\|vīrya\|samāśritaḥ
3.26a	A: padātayo ’tisaṃrabdhās;
3.26cd	A: sarve pataṅgā jvalanaṃ yathā
3.27c	B/K: vineduḥ
3.28d	A: apothayat
3.30c	A: Mādrī\|putrau tu;
3.30d	A: Sātyakiś ca mahā\|rathaḥ;
3.30f	A: hantu\|kāmā mahā\|balāḥ.
3.31d	A: yuddham abhūn mahat
3.32d	A: prākṣipad dhanuḥ
3.33d	B/K: tvadīyāḥ prādravan bhayāt
3.35b	A: Pāñcālānāṃ, A: mahārathāḥ;
3.35d	A: na cirāt pratyapadyata.
3.36b	A: a\|mitra\|gaṇa\|sūdanaḥ;
3.36c	A: Pāñcāla-.
3.38c	A: na cirāt
3.40a	A: te sarvāṃs;
3.40d	A: vṛṣaṃ jitvā yathā vṛṣāḥ
3.41d	A: balavān nṛ\|pa
3.43b	A: śara\|bhūte
3.44a	A: bhajyamāneṣu sainyeṣu;
3.44d	A: samantāt samupādravat
3.45c	A: Bharataśreṣṭho.
3.47d	A: śekur abhivartitum
3.48ab	A: n’ âtidūr’\|âpayātaṃ taṃ;
3.48b	B: kṛtabuddhi palāyane, K: kṛta\|buddhiḥ palāyane
3.49cd	A: yodhān idaṃ vacanam
3.51a	A: sv\|alpaṃ c’ âṃpi
3.52b	A: kṛta\|kilbiṣāḥ
3.53b	A: yudhyataḥ
3.54b	A: yāṃvanto vai;
3.54d	A: kruddhasya vaśam eṣyatha; 3.54ef is not in A.
3.55a	A: na ca karm’ âsti;
3.55ef	A: su\|cireṇ’ ârjitān lokān sa\|dyo yodhaḥ samaśnute
3.58a	A: Yudhiṣṭhira\|purogāṃs tu
4.1d	A: raṇe vinihatān dṛṣṭvā nāgān pattīṃś ca Bhārata.
4.2c	A: gatānāṃ ca
4.5f	A: vacanaṃ vacana\|kṣamaḥ
4.6b	A: vakṣyāmi Bhārata
4.8d	A: yoddhyā vai kṣatra\|bandhunā.
4.9a	A: tasmād ghorāṃ;
4.9c	A: tatra tvāṃ prativakṣyāmi
4.12c	A: vartayiṣyāmaḥ
4.13a	B/K: sarvair atha ca
4.14a	A: Indra\|kārmuka\|vajr’\|ābham
4.15a	A: siṃha\|nādena Bhīmasya
4.18a	A: śvetāśva
4.19a	B/K: uhyamānāṃś
4.20b	A: ’stra\|vidāṃ varaḥ;
4.20c	A: śibire;
4.20d	A: iv’ ôtthitaḥ
4.23d	A: mṛga\|gaṇā iva
4.24d	A: virājatām
4.25b	A: vartamānāni
4.26b	A: tav’ ânīkāni sarvaśaḥ
4.27b	A: vāta\|bhrāntām iv’ ârṇave
4.29a	A: ca bhrātā te
4.30a	A: saṃbandhinas tathā bhrātṝn;
4.30d	A: lokaṃ c’ ākramya mūrddhani
4.31a	A: hato rājā;
4.31c	A: ko v’’ êha
4.32d	A: vīryāni harate hi naḥ
4.34d	A: kakṣe ’gnir iva saṃjvalan
4.35c	A: dārayeta girīn;
4.35d	A: śoṣayeta ca
4.36c	A: kṛtaṃ ca sakalaṃ for tat
4.37c	A: tathā guptaṃ
4.39d	B/K: ātmā vai
4.41b	B/K: samena vā;
4.41d	A: nītir
4.42d	A: vibho
4.43d	K: anuvindate
4.44d	B/K: gantuḥ
4.47b	A: Kauravasya hi
4.48b	B/K: na ca Pārthaiś ca vigraham
4.49cd	A: niśvāsaṃ mumoca ca mumoha ca, B: niḥśvasya śoca ca mumoha ca.
5.1b	A: yaśasvinā
5.3c	A: sārddhaṃ
5.6c	A: udyamānaṃ
5.7a	B/K: vinikṛto;
5.7c	A: akṣa\|dyute na
5.8a	A: vipralabdho;
5.8f	A: ev’ âbhipadyate
5.9a	A: vilalāpa hi;
5.9c	A: tan na
5.10b	A: anyonya prati saṃhatau
5.11a	A: ca hataṃ;
5.11d	A: mad\|arthe kathaṃ bhavet
5.13d	A: saṃśamet
5.14b	A: ābaddha\|kaṃṭakau
5.15d	A: prakuryātāṃ dvij’\|ôttama
5.16b	A: hy eka-.
5.17c	A: śakyā
5.19f	A: śuśrūṇāṃ
5.20b	B/K: nirvāti;
5.20d	A: saṃdheyaḥ sa
5.21a	A: ca nāma bhuktt’’ êmāṃ
5.22a	A: vai rājñāṃ
5.25c	A: klibāyituṃ
5.26a	A: bahubhi;
5.27b	A: datā
5.27b	A: dīnāś c’ âbhyuddhṛtā janāḥ
5.28e	A: pitṝṇāṃ kṛtam
5.29a	B/K: na dhruvaṃ sukham ast’ îti;
5.29b	A: kuto rājyaṃ
5.31a	B/K: vimucyeta
5.32a	A: vilapaṃnn
5.33a	A: tyakttā;
5.33b	A: gatānāṃ paramāṃ;
5.33d	A: śakra\|lokatāṃ
5.34a	A: ārya\|vṛttīnāṃ
5.37a	B/K: yāntaṃ;
5.37b	A: c’ âiv’ âtivartibhiḥ;
5.37c	B/K: api tat
5.39b	A: nar’\|âdhipāḥ;
5.39d	A: pṛthivyāṃ śara-
5.40c	A: tyakttā;
5.40d	A: Indra\|sadmasv adhiṣṭḥitāḥ
5.41a	A: tais tv ayaṃ racitaḥ panthā
5.42c	A: ṛṇaṃ pratiprayuṃjāno
5.43a	A: pātayitvā;
5.43d	A: dhrāvaṃ
5.44a	A: tad bhaved;
5.44c	A: sakhibhiś ca suhṛdbhiś ca
5.46a	A: ôktāḥ
5.47c	A: vi\|niścitā
5.49c	A: āruṇāṃ;
5.49d	A: taj\|jalaṃ
6.1cd	A: sarva eva mahā\|rāja yodhās tatra samāgatāḥ
6.3c	A: rājanas
6.4b	A: jita\|kāśinaḥ
6.5b	A: -saṃnnidhau
6.7a	A: Duryodhana;
6.7b	A: -ottame;
6.7c	A/B/K: sarva\|yuddha\|vibhāva-. sarva\|yuddha\|vibhāga- is attested by Dn1 and Dn2.
6.8a	A: sva\|ṅga
6.9b	A: -svanaiḥ;
6.9c	A: puṣṭ’\|āśliṣṭ’-
6.9d	A: -ghan’\|ôrasaṃ
6.10a	A: jave bale;
6.10b	A: Vinat’’\|ātmaja\|vātayoḥ
6.11c	B/K: kāñcan’\|ôpala-
6.12a	A: su\|vṛt’\|
6.13d	A: a\|jeyaṃ śatrubhir
6.14b	A: tatvataḥ
6.15d	A: â\|yonijena saḥ
6.16b	A: rūpeṇ’ â\|sadṛśaṃ;
6.16d	A: guṇ’\|ârṇavam arin\|damam;
6.16e	A: ātma\|jas tūrṇaṃ;
6.16f	A: hy’ Aśvatthāmānam
6.17e	A: tasmā
6.18a	A: kulena vīryeṇa
6.20b	A: nṛ\|pa\|sattamāḥ;
6.20d	A: devai
6.21b	A: mahā\|rathāḥ
6.22ab	A: tato Duryodhanaḥ śalyaṃ bhūmau sthitvā rathe sthitam
6.24	A has the two extra pādas before “raṇaṃ yāte” Pāṇḍavān samara\|prāptān samāsādya jigīmahe
6.24f	A: Pāñcālāś
6.25	Not in A
6.26a	A: yat tvaṃ māṃ
6.27a	A: senā\|patyena
7.1b	B: Madra\|rājñaḥ
7.2b	A: vākyam idaṃ nṛ\|pa
7.4a	A: vijeṣye ca raṇe
7.6f	B/K: kliṣṭa\|rūpo
7.7c	A: sainyeṣv avādyanta
7.8a	B/K: kruṣṭāś c’ āsaṃs, A: tato yodhā;
7.8c	A: c’ âpi
7.9e	A: nikhilāṃ
7.10b	A: sa\|sur’\|âsura\|mānuṣān;
7.10d	A: Somaka\|Sṛñjayān
7.11a	A: saṃstūyamānas;
7.11d	K: dūrāmap akṛtātmabhiḥ.
7.12b	A: Pāñcālān;
7.12c	A: nihaniṣyāmi rāj’\|êndra
7.14a	A: Pāñcālāś
7.19a	A: tadā śalye;
7.19c	K: Karṇaṃ vyasanaṃ, B/K: kiñ cin;
7.19d	A: menire Bharata\|rṣabha
7.21c	B/K: uṣitā suptā;
7.21d	A: su\|stha\|cittā ca
7.22d	A: sarva\|kṣatrasya śṛṇvataḥ
7.24a	A: etajñ jñātvā
7.25c	A: ārtāryaniṃ hy ahaṃ;
7.26d	A: tatvena Bharata\|rṣabha
7.27a	B/K: Bhīṣmas tathā
7.28a	A: tasy’ ājau;
7.28b	A: cintayann iva.
7.30a	B/K: mahā\|rājaḥ
7.32b	A: pumān iha
7.34c	A: tav’ âiva vijayo
7.35b	A: Dhārtarāṣṭraṃ balaṃ
7.37a	A: Bhīṣma\|Droṇ’\|ârṇavaṃ
7.38b	A: kṣātra\|balaṃ
7.39a	A: ukttā
7.40b	A: dharma\|rājo;
7.40d	A: Pāñcālān atha sainikān
7.41b	A: Pāñcālāḥ
7.42d	A: sainyaṃ pramuditaṃ niśi
8.2a	A: rājñas tu
8.3cd	Omitted in A.
8.4cd	A: yodhan’\|ârthaṃ hi sainyānāṃ yodhānāṃ c’ âpy udīryatām
8.5c	A: sannaddhāny eva dadṛśur
8.7f	A: samayaṃ cakrire tadā
8.8a	A: na tu ekena;
8.8b	A: kadā cid api
8.9d	B/K: ca ha
8.11a	B/K: Pāṇḍavā rājan
8.12a	A: Bharata\|śreṣṭhe;
8.12c	B: samudbhūt’\|ârṇav’\|ākāram
8.13b	A: mayā śrutaṃ
8.14c	A: Bhīmasenena balinā
8.17d	A: samāśvāsya
8.18d	A: amanyata sutas tava
8.19b	A: siṃhva\|nādaṃ;
8.19cd	A: tadā rājan Dhārtarāṣṭrān praviveśa mahad bhayam
8.20a	A: samāśvāsya ca tadā
8.22b	A: saindhav’\|âśva
8.24a	A: tad raṇe Madra\|rājo
8.25ab	Not in B/K;
8.25c	A: Kṛtavarmā ca savye ’bhūt
8.28a	A: Pāṇḍavās te;
8.28b	A: sainyam a\|ninditāḥ;
8.28c	A: bhūtvā
8.29cd	A: śalyasya vāhinīṃ tūrṇaṃ saṃgrāme c’ âbhidudruvuḥ
8.30d	B/K: Bharata\|rṣabhaḥ
8.31a	A: Hārdikyaṃ tu;
8.31b	A: Phālgunaḥ śatru\|sūdanaḥ;
8.31c	A: Saṃsaptaka-;
8.30d	A: vegataś c’ âbhidudruve
8.33c	B/K: sa\|sainyau saha\|sainyau
8.35c	A: Pāṇḍaveyeṣu saṃyuge
8.39b	A: hayānāṃ Bharata\|rṣabha;
8.39c	A: nava koṭyas
8.42b	A: Madra\|rāja\|mate;
8.42c	B/K: pratyudīyus te
8.43a	A: śūrā;
8.43b	A: saṃgrāme;
8.43c	A: upāyātā;
8.43d	A: Pāñcālāś
8.44a	A: evam ete mahā\|rāja;
8.44c	A: upāyātā;
8.44d	A: pūrva\|sandhyāṃ
8.45c	A: tāvakānāṃ Pāṇḍavānāṃ
9.3a	A: nāgānāṃ bhīma-;
9.3b	A: nisvano
9.7d	B/K: prayayur Yama\|sādanaṃ
9.8a	A: nāgaṃ ratha\|varāś c’ ânye;
9.8c	A: s’\|ântar’\|āyudhitaṃ jaghnur
9.13b	B/K: khuraiś citrā
9.15b	A: nisvanena ca
9.16b	A: nistriṃśānāṃ ca
9.17c	A: udvejanto
9.18b	A: vasudhā\|tale;
9.18cd	A: tālebhyaḥ phalānāṃ
9.21cd	A: patitair bhāti vasudhā yathā śakra\|dhvajais tathā
9.22d	A: raṇ’\|âṅgaṇaṃ
9.26c	A: vidīryata
9.27a	A: megha\|saṃkāśāḥ;
9.27c	A: vajra\|rugṇā iva vibho
9.28c	A: pradṛśyanta
9.31a	A: -sampannā
9.33a	A: pitṛ\|lokāya;
9.33c	K: -naubhis tai
9.34d	A: pūrvaṃ dev’\|
9.35a	A: bāndhavāś c’ ânye;
9.35c	A: krośadbhir bāndhavaiś c’ ânye;
9.35d	A: bhay’\|ārtā nivavartire
9.37b	A: jan’\|âdhipa;
9.37d	A: tatr’ âiva va.
9.38d	A: ca nedatuḥ
9.39a	A: mahā\|nādaṃ
9.41d	A: jigīṣantau balaṃ tava
9.44cd	A: āsit Pāṇḍavānāṃ mah’’\|ātmanām
9.45a	B/K: sah’ ânyonyaṃ;
9.45c	A: eva bhagnās te
9.46a	A: tyakttā;
9.46d	A: tathā saṃbandhi\|bāndhavān
9.47a	A: tvarayanto hayān nāgān
10.1d	A: mano\|javān
10.2b	A: Pāṇḍa\|putro
10.3a	A: prāpaya māṃ;
10.3c	A: samarthā … Pārthāḥ
10.4d	A: dharma\|rājaḥ
10.5a	A: āpatat;
10.5c	A: vel’’ ôddhūtam
10.7c	A: Kuruvaḥ.
10.11a	A: paśyāma;
10.11b	A: êtarasya vā
10.13d	A: samarpayat
10.16a	A: viratho;
10.16c	A: avatarad
10.17c	A: tāṃ ca
10.19f	A: -sama\|prabhaḥ
10.22b	A: varau
10.23a	A: abhyavarṣatāṃ tīkṣṇair
10.24b	A: saṃhṛṣṭa;
10.24d	A: vīryavān
10.33b	A: śatru\|ghnaṃ
10.35d	A: vividhatuḥ
10.39b	K: ca tathā nṛ\|pa
10.40c	A: charais tīkṣṇaiḥ
10.41d	A: cchitvā tu
10.42b	A: mahā\|balaḥ
10.44a	A: so ’nyat.
10.45c	A: Sutasomaṃ ca
10.46d	A: vegavān
10.47c	A: sa vega\|yuktaṃ;
10.47d	A: Karṇa\|putrasya.
10.50d	A: Bharata\|ṛṣabhaṃ
10.52a	A: abhīs
10.53c	B/K: pratyudyayuś ca tāṃs te tu;
10.53d	A: samastā
10.54cd	A: rājan mah’’\|ātmano yoddhu\|kāmāḥ
10.56a	A: vīrā;
10.56c	A: bāṇa\|śabda\|ravāṃś c’ ôgrān;
10.56d	A: vividhā muhuḥ
10.60c	K: abhyavadrata
10.61a	A: Pāṇḍavāḥ śeṣā
10.62c	A: na ca jajñur anīkāni;
10.62d	A: vā pradiśas
10.63d	B/K: vāryamāṇā
10.64c	A: Pāṇḍavī senā
11.1b	A: yudhyamāne
11.1cd	A has two extra pādas between 11.1ab and 11.1cd: vyākule samapadyetāṃ varṣāsu saritāv iva. Note that these pādas are also found at śalya Parvan 10.65cd.
11.1d	A: vinadatsu
11.2c	A: vidruteṣu
11.3a	A: prakṣaye dāruṇe jāte
11.6b	A: taśitaiḥ
11.7c	A: c’ âiva
11.8a	A: -lakṣyāḥ;
11.8b	A: rakṣitāś ca
11.10d	A: Pāṇḍu\|camūṃ
11.11a	A: Madra\|rājas tu saṃkruddho
11.12a	A: Pāṇḍavā ’pi mahā\|rāja;
11.12c	A: vivyadhur
11.13a	A: mahā\|balaḥ
11.14ab	A: prādur\|āsaṃs tato rājan dur\|nimittāny anekaśaḥ
11.16c	A: tathā cakruḥ
11.18c	A: alīyata
11.19a	A: tatas tu;
11.19b	B/K: saha\|cāriṇāṃ;
11.19c	A: tataḥ
11.20c	A: abhyavarṣad adīn’\|ātmā
11.22d	A: ca mahā\|balaḥ
11.25c	A: nyapatan;
11.25d	A: vyabhraman vyanadaṃs
11.26f	A: megha\|nādo
11.28a	B: samardyat, K: saṃmardyat;
11.28c	A: śara\|varṣeṇa;
11.28d	A: apīḍayat
11.29d	A: mattaṃ dvi\|pam
11.30d	A: vegena nyapatac
11.31b	A: pañcabhiḥ
11.32c	A: abhyavarṣan mahā\|vegaṃ
11.33a	A: tudyamānaṃ
11.37d	A: c’ âbhyahanad
11.39d	B/K: dhat’\|âśvāt
11.40b	A: jaghān’ âśvāṃś ca
11.42d	A: smayann iva;
11.42f	A: tad’’ āhave
11.43d	A: gadā\|yukto
11.44c	A: Kṛtavarm’’ âpy
11.46a	A: kruddho raṇe Bhīmaḥ;
11.46b	A: saṃdaṣṭa\|daśana\|cchadaḥ;
11.46d	B/K: ādāya
11.47d	A: prāṇ’\|ânta\|karaṇīm
11.49a	A: candan’\|âgaru-;
11.49c	B/K: vasā\|med’\|ôpadigdh’\|âṅgīṃ
11.50d	A: gaja\|madair iva
11.51a	B/K: trāsanīṃ sarva\|bhūtānāṃ
11.52a	A: yathā;
11.52cd	A: āhvayām āsa Kaunteyaḥ saṃkruddham Alak’’\|âdhipam
11.53b	A: Gandhamādane;
11.53d	B/K: nadan Pārtho mahā\|balaḥ;
11.53e	A: vāryamāṇo ’pi bahubhir.
11.54ab	A: vajra\|maṇi\|ratn’\|āḍhyām aṣṭ’\|âśrāṃ;
11.54d	A: abhyadravad raṇe
11.56d	B/K: ca so, A: ’bhyagāt.
11.58a	A: bhinna\|marmā
11.59c	A: dhīr’\|ātmā
11.60c	B/K: te dṛṣṭvā
12.5c	A: c’ âpare c’ âpi
12.7d	A: yudhi yodho
12.8c	B/K: āvartitau
12.10c	A: iv’ āviddhā
12.12d	A: sasṛje
12.13c	A: muñcantī
12.15a	A: gadā\|nihatair
12.16a	A: Madra\|rājena;
12.16d	A: âcal’\|ôpamaḥ
12.17d	A: dantin’’ êva hato ’calaḥ
12.18d	A: nisvanaḥ
12.19b	A: samucchrita\|gadāv ubhau
12.21a	A: prārthayānau
12.22d	B/K: maṇḍalāni viceratuḥ;
12.22ef	Not in A.
12.23b	A: gadābhyāṃ bhṛśa\|vikṣatau
12.24b	A/B/K: hā\|hā\|kṛto ’bhavan; I have emended to hā\|hā\|kṛtā, following variants found in the Critical Edition apparatus (not Dn);
12.24c	B/K: marmāṇi
12.25a	A: tata;
12.25b	A: ṛṣabhaṃ balī
12.26a	A: kṣīva\|vad
12.31c	A: -paricchinnaḥ
12.32b	A: Pāṇḍavānāṃ;
12.32c	A: a\|śaktam
12.34b	A: mahā\|balaḥ
12.36a	B/K: tri\|sāhasrās tathā
12.41c	A: vimalā jajñus;
12.41d	A: tamasi śāmite
12.42b	A: ghore bhīru\|bhayānake
12.44b	A: bhartṛ\|kārye viniścitāḥ
12.47b	A: dharma\|rājaṃ
12.49a	A: prāvārya;
12.49b	A: Madra\|rājo mahā\|yaśāḥ
12.54b	A: saptabhiḥ
12.55b	A: saṃgrāme kṣatra\|saṃkṣaye;
12.55c	A: saṃprāyacchac
12.56d	A/B: âpaharad
12.57b	A: ketuḥ chinno hasann iva
12.61c	A: apaśyaṃ
12.62ab	A: kruddho bāṇaiḥ;
12.62c	A: pracchādayām āsa diśaḥ
12.63c	B/K: babhūv’ âdbhuta\|vikrānto
13.4a	A: śaten’ âiva;
13.4c	A: ath’ ākīrya
13.5b	A: saptabhiḥ;
13.5cd	A: vidhvā taṃ tu tatas tūrṇaṃ punar vivyādha pañcabhiḥ.
13.7c	A: tri\|saptatyā
13.8d	A: vidhvā c’ âinaṃ
13.10d	A: taṃ ca
13.14d	A: rājan sa tu mahā\|rathaḥ.
13.17c	A: śūraḥ;
13.17d	A: śar’\|âughaiḥ samavārayat.
13.21b	A: bhuja\|cyutām;
13.21d	B/K: -saṅghāiḥ
13.22c	A: mīmena, B/K: prahitaṃ Bhīmasenena;
13.22d	A: -bhūṣitam
13.25c	A: n’ âmṛṣat taṃ tu
13.27a	A: śalyo mahā\|rāja;
13.27c	A: vivyādha su\|bhṛśaṃ kruddhas
13.28c	A: pramukhe
13.29d	A: Pāñcālān
13.31b	A: mahā\|balaḥ;
13.31c	A: parivārya tataḥ;
13.31d	A: vyakiran
13.34c	A: Madrarājo ’tibalavān;
13.34d	A: sainikāṃs tv akirac
13.35a	A: samācchannān;
13.35b	A: sa sainikān;
13.35d	A: dharma\|rājo
13.36a	B/K: kathaṃ nu samare śakyaṃ;
13.36c	B/K: rājan
13.37c	A: Madr’\|ēśvaraṃ
13.38b	A: śara\|vṛṣṭiṃ samutthitām
13.40d	A: śakunānāṃ
13.42b	A: adṛśyata
13.43c	A: loḍyamānaṃ tathā
13.44ab	B/K: yattāñ śaraiḥ saṃchādya māriṣa.
13.45c	A: na śekus te tadā
14.1b	A: bahubhir āśu\|gaiḥ
14.4a	A: te ’rjunaṃ;
14.4c	A: ayodhayantaḥ
14.6c	B/K: vinunn’\|âṅgau
14.7b	B/K: vā vibho, A: vibhau
14.8b	A: rājann evaṃ na śrutam, K: na śrutam
14.10d	A: vṛṣṭyā yath’’ âcalam
14.12a	A: kop’\|ôdbhūta-
14.13a	A: v’’ âpi
14.18	A swops 14.18ab and 14.18cd.
14.18a	A: -jananaṃ;
14.18b	A: -vardhanam.
14.27a	A: prahasya;
14.27b	A: Gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ
14.28b	A: Savyasācī mahā\|rathaḥ;
14.28d	A: tribhir vivyādha sāyakaiḥ
14.29b	A: Droṇa\|putras tad’’ âsmayat
14.31a	A: cchinna\|musalaṃ
14.33b	A: mahā\|mṛdhe;
14.33d	A: manās’ îva
14.34a	A: tribhir bāṇair;
14.34d	A: su\|mahā\|balaḥ;
14.34e	A: a\|saṃbhrāntas tadā;
14.34f	B: pauruṣeṣu vyavasthitaḥ
14.35a	A: tu for ca;
14.35b	A: mahā\|rathaḥ
14.36a	A: hy ājau;
14.36b	A: Pāñcālānāṃ;
14.36d	A: ev’ âbhyapadyata
14.37a	A: dhanu
14.38a	B/K: Surathaṃ taṃ tataḥ kruddham;
14.38c	A: cukrodha
14.39c	A: taṃ vīkṣya;
14.39f	A: Yama\|daṇḍa\|sama\|dyutim
14.41c	A: vajreṇ’ êva;
14.41d	B/K: parvatasy’ êva dīryataḥ
14.42a	A: tasmiṃs tu nihate
14.43d	A: Saṃsaptaka-
14.44b	A: ekasya bahubhiḥ saha
15.2a	A: āsīn
15.3a	A: rājā tu
15.5a	A: prekṣya
15.9a	A: śalyas tu śara\|varṣāṇi
15.10a	A: tau ca
15.11c	B: n’ âdhyagacchanta
15.12d	A: Mādri\|nandanaḥ
15.13a	A: samare śalyaṃ;
15.13d	A: smayamāna
15.17f	A: senāpatir arin\|damaḥ
15.19d	A: tadā ciccheda māriṣa
15.25a	A: Sātyakiṃ kṛtvā
15.26c	A: Kauravyo
15.28f	A: balī
15.33b	A: Sātvatāś c’ âpi Sṛñjayāḥ;
15.33c	A: abhyadravan, B: turṇaṃ;
15.33d	A: -kāmyayā
15.35b	A: vyatikṣepaḥ
15.37ab	A: śar’\|ândhakāre bahudhā kṛte tatra samantataḥ
16.2c	A: kṣaṇen’ âiva tu
16.3a	A: vadhyamānāḥ Kurubhiḥ;
16.3d	A: Kṛṣṇa\|Pārthayoḥ
16.5a	A: Sahadevaś ca;
16.5b	A: sa\|sainyam samavārayat
16.6a	K: nar’\|êndrāś ca
16.8a	A: samabhavad yuddhaṃ
16.9a	A: tatra paśyāmahe;
16.9d	A: ayudhyata
16.14f	A: apīḍayat;
16.15a	B/K: vadho v’’ âstu
16.18b	A: Madrak’\|ēśvaram
16.19a	A: imau śūrau;
16.19d	A: vīra\|saṃmatau
16.20c	A: mad\|arthaṃ
16.22c	A: svayaṃ samabhisandhāya
16.23c	A: saṃyujyanta
16.26ab	A: uktās tathā cakruḥ;
16.26e	A: Pāñcālānāṃ
16.27d	A: c’ âpi for c’ âiva;
16.27e	A: Pāñcālāḥ
16.30d	A: ast’\|ôdayāv iva
16.31d	A: varṣeṇa Maghavān iva.
16.32b	A: nuciraṃ
16.34d	K: iv’ āvahe
16.35ab	A: Bhīmas tu raṇa\|śauṇḍena tava putreṇa saṃgataḥ
16.37c	A: cicchedāditya saṃkāṣaṃ;
16.37d	A: hema\|vibhūṣitam
16.38d	A: Bhīmasenasya māna\|da
16.40b	A: ratha\|śakyā
16.42d	A: tato ’bhavat
16.43b	A: mahā\|balaḥ;
16.43d	A: putraṃ tava parīpsavaḥ
16.45c	A: saṃcodayann
16.46a	A: tatr’ âdbhutam
16.47d	A: bhallaiḥ for śaraiḥ
16.52c	A: vitrestu
16.55a	A: vyadṛśyetāṃ;
16.55c	A: vīrau for śūrau
16.56ab	A: puṣpitāv iva rejāte vane śālmali\|kiṃśukā
16.59f	A: kṣureṇa for bāṇena
16.61c	A: dvābhyām atha śit’\|âgrābhyām;
16.61d	B/K: ubhau tat
16.64c	B/K: smitvā
17.2d	A: kṣatriyān for kṣatriyaṃ
17.4b	A: s’\|âśvāṃt
17.5c	B/K: rathinaḥ for rathibhiḥ.
17.8d	A/B/K: paryāptam ath’ āhvayanta. I follow the reading in the main text of the Critical Edition (not Dn).
17.9a	A: nar’\|êndraṃ;
17.9c	A: nṛ\|vīraṃ
17.10c	A/B: -vegai
17.12b	A: abhyavidhyat
17.14c	A: vivyathatur
17.15d	A: prakarṣator
17.16d	A: saṃyuga\|jāta\|dṛpau
17.17b	A: pragṛhya
17.20c	A: coras for hy uras
17.21a	A: prahṛṣṭo
17.22c	A: śalyaṃ hi
17.23a	B: śalye
17.24d	A: ’bhimukhaṃ
17.26b	B/K: Madr’\|âdhipasy’ âtha
17.27a	A: ath’ âpareṇ’;
17.27b	B/K: saṃhananīya\|madhyāt;
17.27c	A: caturaḥ sa śīghraṃ;
17.27d	A: tadā bhṛśaṃ
17.28a	A: -dhanur\|ddharāṇām
17.33a	A: karpa;
17.33b	A: ṣāṇḍavānāṃ;
17.33c	A: nādaṃ pracakrur
17.34b	A: âbhiguptaṃ, B/K: tath’’ âbhitaptaṃ;
17.34d	A: vipaṇṇam
17.35a	A: sahas’’ âvakīrṇo
17.36b	A: krodhena dīpta-;
17.36c	A: dṛṣṭvā tu, sa for sma;
17.36d	A: samabhyadhāvaṃ
17.37c	A: ’bhihat’\|âśva-;
17.37d	A: âbhikāṅkṣat.
17.38a	A: tatr’ âpi;
17.38c	A: smṛtvā manaḥ
17.41b	A: su\|dīptām
17.42a	A: mahatā balena
17.44c	A: saṃvarttak-
17.45b	A: -bhakṣām
17.46a	B/K: -patākāṃ
17.47c	B/K: pareṇa for vareṇa
17.48a	A: ety’ ebhigarjamāno
17.50d	B/K: dahantī for vahantī
17.52a	A: sa rathād;
17.52b	B/K: saṃchinna\|varmā
17.53a	A: âbhimukhe;
17.53c	K: nipātito
17.54d	B/K: bhūmyā
17.55d	B/K: c’ âbhavat
17.56b	A/B/K: nihate. I follow Dn: nihato.
17.57c	A: praśāntaṃ;
17.57d	A: vyamuñcata
17.58b	A: -dhanuḥ-;
17.58d	A: Garutmān iva;
17.58e	A: dehān ca niśitair;
17.58f	A: nāśayat
17.59e	A: kṣaraṃto sadharaṃ;
17.59f	A: viśastr’\|āyudha-
17.60cd	A: bhrātuḥ sarvair guṇais tulyo rathī Pāṇḍavam abhyagāt
17.61a	A: nara\|vyāghro
17.62d	A: śarābhyāṃ
17.65cd	A: tac charīraṃ
17.66d	A: Kuravo vipradudruvuḥ
17.69b	A: a\|prasahyaṃ duṣ\|prasahyaṃ
17.70b	A: Vārṣṇeyāv a\|parājitau
17.74a	A: dhanu-;
17.74d	A: bala\|vattaram
17.75a	A: dhanu-
17.79c	A: balaṃ ca
17.80d	A: prasiktaṃ
17.86d	A: tath’’ âṣṭābhiḥ
17.88a	B/K: mah’’\|êṣv\|āsa\|dhare
17.89d	A: samantāt
18.1a	A: śalye tu
18.2f	B: Mādrān
18.8a	A: Dhṛṣṭadyumna
18.10d	A: Pāṇḍava\|dhvajinī punaḥ
18.11c	A: pracukruśus tatra tatra
18.12b	A: ke cana;
18.12e	B/K: Pañcālāś ca
18.14a	B/K: vimathitaiḥ;
18.14b	A/B/K: chinnair, I follow Dn;
18.14c	A: pratyadṛśyanta
18.16a	A: Duryodhanas tu;
18.16c	A: kaś cit tatra cakre mahā\|rathaḥ
18.18a	A: kiṃ ca naḥ prekṣamāṇānāṃ
18.19d	A: marṣayate
18.21cd	A: alaṃ kroddhuṃ na c’ âiteṣām ayaṃ kāla upekṣitum
18.22a	A: yāma sarve ’tra
18.23a	A: parirakṣāmaḥ A omits Sañjaya uvāca.
18.24a	A: uktas tato;
18.24d	A: kampayan vai vasuṃ\|dharām
18.28b	B/K: hatā Madrās
18.29d	B/K: -maṇḍalaṃ
18.32b	A: avahaṃs tura\|gā;
18.32d	A: vidudruvuḥ;
18.32f	A: śliṣṭā
18.33b	A: dṛśyante nṛpa\|sattama
18.34c	A: c’ âiva for c’ âpi
18.35b	A: -nisvanaiḥ;
18.35b	A: -lakṣyāḥ
18.37d	A: trāsitaṃ for bhrāmitaṃ
19.1a	A: patite
19.2b	A: ’rṇave ’plave, K: ’’plave ’rṇave
19.4b	A: gajā iva
19.5d	A: tava yodhasya
19.7a	A: tu jaye
19.9d	A: -coditāḥ
19.10cd	A: dhāvantaḥś c’ âpy adṛśyanta śvasamānāḥ śar’\|āhatāḥ
19.11c	A: abhyadravanta Pāñcālāḥ
19.12a	A: c’ âiva;
19.12c	A: śaṅkha\|nādaś ca
19.13d	A: Pāñcālāḥ
19.14b	A: jit’\|âmitro;
19.14d	A: dīptayā nṛ\|pati\|śriyā
19.17d	A: upācaran
19.18b	A: jānātu sa mahī\|patiḥ
19.19c	A: Duryodhana
19.21d	A: api dur\|āsadam
19.22b	A: Mādrī\|putrau ca Pāṇḍavau;
19.22c	A: śūre for vīre;
19.22d	B/K: pravīreṣu
19.23a	A: kathaṃ teṣāṃ jayo na syād
19.24a	A: Draupadī\|tanayāḥ;
19.24b	A: -putro
19.25a	A: jagatāṃ nātho B: jagato natho
19.26c	A: ath’ ânyān nṛ\|patīn sarvān
19.27d	A: dharma\|yaśo-
19.28d	A: prahṛṣṭāḥ
19.30d	B/K: abravīd vijayāya ca
19.31b	A: dhanuṣ\|pāṇir avasthitaḥ
19.32a	A: vartamānaṃ;
19.32b	B/K: māṃ samantataḥ
19.33a	A: paśya sūta mahat sainyaṃ;
19.33b	A: abhividrutam
19.34b	A: ghorān mahā\|bhayān;
19.34d	A: paripālayan
19.41c	A: prakṣveḍāsphoṭa
19.42a	A: asādya;
19.42d	B/K: n’ ânyām akathayan
19.44b	B/K: Pāṇḍavasya, A: mahā\|rathāḥ;
19.44d	B: avārayat
19.46a	A: -paricchannāṃ
19.48	A has two extra pādas between 19.48ab and 19.48cd: babhau tatra mahā\|rāja rudhireṇa pariplutaḥ
19.51c	A: nivṛttaṃ;
19.51d	A: bhayānakam
19.52a	A: -purogās tu;
19.52b	A: sarva\|sainyā;
19.52c	A: anvadhāvan
19.54c	A: samare Pārthā
19.56b	B/K: ca for vā;
19.56c	B/K: na vā hanyuḥ
19.60b	A: kruddhasya pramukhe
19.62a	A: jitv’’ êha;
19.62e	A: acireṇ’ ârjitāl lokān
19.63a	A: tu vacanaṃ
19.65d	A: Gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ
19.66c	A: vīrā for hṛṣṭā;
19.66d	A: yato vai
20.1a	A: bal’\|âughe
20.3a	A: bhadra\|kule prasūtaḥ;
20.3e	A: samāsthito
20.4c	B/K: sitaiḥ
20.5b	A: Yam’\|ālaye;
20.5c	A: māsyāntaraṃ;
20.5e	A: camūṃ pramṛdnato;
20.5f	B: ’daityāḥ
20.7b	A: samantāt;
20.7c	A: na c’ âvatasthe;
20.7d	A: vimardyamānaṃ
20.8c	A: pradhāvitā
20.9c	A: saṃpūjayaṃs te ca;
20.9d	A: śaṅkhāñ pradadhmuḥ śaśi\|saṃnikāśān
20.10d	A: na mamarṣa kopāt
20.12b	A: Pāñcāla\|rājaṃ;
20.12c	A: prerayām;
20.12d	A: rāja-
20.13a	A: sa taṃ dvi\|paṃ sahas’’ âbhyāpatantam
20.14a	B/K: parān
20.15d	A: Pāñcāla-
20.16c	A: pragṛhy’ āśu javena
20.17b	B/K: sahasā vimṛdya
20.18c	A: anvadhāvat
20.19b	A: hy āpatato;
20.19d	K: vāryamāṇāś ca
20.21b	A: Pāñcāla\|matsyā;
20.21c	A: nādayantaś ca sarve
20.22a	A: tvarito hi;
20.22b	A: -śṛṅga\|tulyām
20.23c	A: samāsādya;
20.23d	B: Pañcāla-
20.24b	B: prasūtaṃ
20.26a	A: kṛtt’\|ôttam’\|âṅgo
21.3a	A: te vīrā;
21.3c	A: sthitaṃ
21.6d	K: divi\|spṛk, A: stumahān
21.7ab	B: vitrastastān Pañcālān;
21.7b	K: Pañcālān
21.8b	A: Kṣemakīrtiṃ
21.9b	A: prakṣipantaṃ
21.10a	A: tau siṃhāv iva nardantau
21.11a	A: saha Pāñcālair
21.13c	A: antarhitāv etau
21.19cd	A: āropya ca mahā\|vīryo mahā\|buddhir mahā\|balaḥ
21.21c	A: sūtam aśvāṃś ca
21.25a	B/K: yuyudhe Yuyudhānena;
21.25c	B/K: kṛtas tena
21.28b	A: arin\|damam
21.29a	A: tam c’ āropya;
21.29c	A: āyoṃdhanād
21.31a	A: n’ âvabudhyanta
21.33d	A: Pāñcālānāṃ
21.34a	A: Kaikayān;
21.34b	A: Sṛñjayānāṃ ca;
21.34d	A: śitair astrair avārayat
21.35d	A: pratāpayan
22.1c	A: nirutsaho
22.3c	A: ratho gajo;
22.3d	B/K: yaḥ syād
22.4b	A: prapaśyāma
22.7c	A: Duryodhano c’;
22.7d	A: sa pumān iti me matiḥ
22.8c	A: yad enaṃ
22.9d	A: ca saptabhiḥ
22.11c	A: abhyadhāvata
22.12a	A: Nakulaś ca;
22.12c	A: ghora\|rūpair mahā\|bāṇair
22.13a	A: c’ âpi;
22.13e	A: saptatyā;
22.13f	A: ārdayan
22.14b	A: bāṇa\|varṣair
22.15b	A: vīryaṃ c’ âiva
22.16d	A: paryāvartanta
22.17b	A: samajāyata
22.19a	A: kruddhaṃ;
22.19c	A: tato bāṇair;
22.19e	A: prājñāyanta;
22.19f	A: pradiśas tathā
22.21b	A: atāḍayat;
22.21d	A: suto yudhi;
22.21f	A: kampayan
22.23b	A: dharma\|rājo
22.24c	A: īkṣatāṃ
22.27d	A: paras\|para\|kṛt’\|āgasau
22.28d	A: balaṃ
22.31a	A: tato yuddhaṃ;
22.31d	A: vana\|hastinoḥ
22.33c	A: asaṃhāryaṃ
22.34a	A: na ca
22.35c	A: utthāy’\|ôtthāya ca
22.36c	A: samāyuktā;
22.36d	A: rathibhis tathā;
22.36e	A: c’ âbhavad yuddhaṃ
22.38c	A: vivyadhuś c’ âiva
22.39a	B/K: patra\|samudbhūtaṃ;
22.39cd	A: pravāten’ ôdgataṃ rājan bahubhiś c’ âśva\|sādibhiḥ
22.40b	A: niśvāsaiś
22.43a	A: tato ’paśyaṃ mahā\|rāja;
22.43c	A: yathā\|prāṇaṃ yathā\|jyeṣṭhaṃ
22.44c	A: śabdaḥ su\|tumulaḥ
23.1a	A: tathā
23.3c	A: teṣv eva
23.7a	A: ca
23.9a	A: rathibhiḥ sārdhaṃ
23.12c	A: ājagmur abhirakṣantaḥ
23.14b	A: ātatayinaḥ;
23.14c	A: Pāñcālaiḥ
23.15c	B/K: na ca tat
23.16a	A: tathā
23.17a	A: ninadatsu;
23.17d	A: garjitena ca
23.19d	A: sīmant’\|ôddharaṇe kṛte
23.20a	A: nirmaryāde tato yuddhe
23.22d	A: vepathuś c’ âbhavad
23.23c	A: yuddhāya saṃmantrya
23.25d	A: akurvant’ âpare
23.26b	A: labdha\|lakṣyā
23.27a	A: parai rājan
23.31d	A: Pāṇḍavānāṃ mahad
23.33b	A: pīḍya saṃsthitaḥ;
23.33c	A: senāṃ niṣūdayaty eṣa
23.34d	A: Pāñcāla-
23.37c	A: raṇe tv
23.36b	A: āvṛtāḥ
23.38ab	A: Saubalaṃ … Pāṇḍavaḥ
23.40c	B/K: vyatiṣṭhanta
23.41b	A: ahāpuruṣa-
23.46b	A: vipraviddhāś ca patribhiḥ
23.48f	A: tamasā saṃvṛte sati
23.52a	A: rakt’\|ôkṣitaiḥś
23.54a	A: rudhir’\|ôkṣita\|sarv’\|âṅgair
23.55c	A: hayai
23.56d	K: chānta-
23.57a	A: aśv’\|ārohās tu
23.58a	A: n’ êha śakyaṃ
23.61a	A: Kauravyau;
23.61b	A: rajo\|maghe
23.64a	A: te hy anyonyam
23.65c	A: mahā\|śabdas
23.66e	A: āsīc caṭacaṭā\|śabdaḥ;
23.66f	A: stumulo loma-
23.67a	A: śastrai;
23.67b	A: pitṝn api
23.68d	A: nyaghnan
23.70a	K: prativiṣṭānām;
23.70b	A: śīghra\|cāriṇām
23.72a	A: saṃrabdhā;
23.72b	A: pipāsitāḥ
23.74c	A: bhūmāv c’ âpy apatan;
23.74d	A: āhatāḥ
23.76a	A: nar’\|âśva\|kāya\|saṃchannā
23.79b	A: kabandhaś ca vyadṛśyata
23.80a	A: ath’ ôtthiteṣu;
23.80b	A: jan’\|âdhipa;
23.80d	A: yodhān kaṣmalam āviśat
23.81b	A: Pāñcalānāṃ
23.86c	K: bhraṣṭrāḥ;
23.86d	A: puṇya\|kṣayād yathā
23.87a	B/K: āyattā;
23.87b	B/K: jagmur mahā\|have, A: mahā\|mṛdhe;
23.88c	A: bhrātṛn
23.88c	B/K: prās’\|âsi\|bāṇa\|kalilaṃ
24.3b	A: mahā\|rathaḥ;
24.3c	A: tu vacaḥ;
24.3d	A: ta ūcur;
24.3f	A: mahā\|rathaḥ
24.4e	A: yatr’ âite su\|tanu\|trāṇā
24.5a	A: śabdas tumulaḥ
24.6a	A: taiḥ śūraiḥ;
24.6b	A: tathā;
24.6f	A: samareṣv a\|nivartibhiḥ
24.7b	A: rath’\|ânīkair;
24.7c	A: sa rathān
24.12a	B/K: vivṛta-;
24.12d	A: pracakrire
24.15b	A: praviś’ âitaṃ
24.18a	A: tu balaṃ;
24.18d	A: ucyuta
24.20b	A: pathyaṃ
24.21b	A: pṛthivī\|tale
24.22c	B/K: śāntanoḥ
24.24c	A: tat\|putre ca
24.28b	A: ca Sudakṣiṇe
24.29a	A: ca nihatāñ
24.30b	A: Bhīmasenena pātitān
24.31a	A: rājñāṃ kule
24.32a	A: ’bhyadhikaṃ
24.34a	A: śāntanavo Bhīṣmo
24.35a	A: maurḍhyād;
24.35f	B/K: kasmai rocayed vadan
24.36e	A: n’ âiva
24.38ab	A: yāvat prāṇān dhārayati Dhārtarāṣṭro ’pi māna\|da;
24.38d	A: vicariṣyati pāpa\|kṛt
24.39a	B/K: yukto
24.41c	A: avamanyata
24.42a	A: bahubhiḥ
24.47c	A: Duryodhanaṃ dur\|ātmānaṃ
24.49d	A: prāviśad raṇe
24.50a	A: prāsa\|khaḍga\|śarair ghoraṃ, B/K: kunta\|khaḍga\|śarair ghoraṃ, Dn: śar’\|âsana\|varaṃ ghoraṃ. I follow manuscripts in the critical apparatus of the Critical Edition that read: śar’\|âsana\|vanaṃ ghoraṃ.
24.51b	A: mahā\|manāḥ
24.52b	A: ’junam
24.53d	A: iv’ âmbudaḥ
24.61a	A: vana\|gair;
24.61c	A: sūkṣma\|latā-
24.64c	B/K: putrasya senāṃ
25.1a	B/K: paśyatāṃ
25.4e	A: bhagn’\|ēṣā\|yuga\|cakr’\|âkṣāḥ
25.6c	A: pitṝn anye
25.8c	B/K: niḥśvasanti sma
25.9b	A: āśvāsy’ âtha;
25.9c	B/K: vitṛṣṇāś
25.12b	A: śibire svakān
25.16a	A: Dhṛṣṭadyumnaś ca;
25.16c	A: Nākuliś ca
25.17c	A: su\|saṃrabdhas
25.18a	A: tataḥs tv;
25.18b	A: jan’\|âdhipaḥ
25.21c	A: aśvāṃś ca caturo;
25.20d	A/B/K: c’ ârpayat; I follow Dn: c’ ârpitaḥ
25.24c	A: rathinaḥ pañca
25.25c	A: aśobhanta nara\|vyāghrā
25.27a	A: sa for taiḥ;
25.27d	A: apothayat
25.29b	A: mata\|gaj’\|ôpamaḥ;
25.29c	A: kareṇa gṛhya
25.30d	A: śakṛn\|mūtre prasusruvuḥ;
25.30e	A: udvignaṃ
25.33a	A: prabhinna\|kumbhān su\|bahūn
25.34c	A: gārddha-
25.35a	A: Dhṛṣṭadyumnaś ca
25.36c	B: mahā\|rājaṃ;
25.36d	A: saha sarvaiḥ Prabhadrakaiḥ
25.37e	A: apṛchan, A: te tu for tatra
25.38a	B/K: te paśyamānā;
25.38b	A: mahā\|ratham
25.39cd	Not found in A
25.41b	A: gātrai;
25.41c	A: saṃpīḍyamānāś ca;
25.41d	A: iv’ âbruvan
25.42a	A: sarva\|balaṃ
25.43d	A: dur\|āsadam
25.44b	B/K: prayayau
25.45d	A: vinighnantaś ca, K: tāvakam
25.46cd	B/K: parākrāntās tato vīrā nirāśā
25.47a	A: parikṣīṇa\|balān;
25.47c	B/K: vyaṅgena
25.48c	A: vyavasthāpya
25.49d	B/K: tatra n’ âbhūd
25.50c	A: rathaiḥ catuḥ-
25.53a	A: mūhūrtād iva tat;
25.53b	B/K: avidhyata
25.54a	A: atipiṣṭair;
25.54c	A: n’ âtiprasiddh’’ êva
25.55a	A: ratha\|mārgāṃs tataś;
25.55d	A: vyacakarṣan
26.3f	A: abhidravan
26.7a	A: mahā\|rājaḥ
26.8c	A/B/K: upāseduḥ; I follow Dn and the Critical Edition: apāsedhan.
26.10d	A: mahā\|ratham
26.11e	A: rathād tūrṇaṃ;
26.11f	A: bhūmau rājan
26.12b	A: vivyādha te sutaḥ;
26.12c	A: gārddha\|patrāṇāṃ
26.15b	A: nārācena for tīkṣṇena
26.17c	A: ekaika, A: nyavadhīt
26.22b	A: mahā\|rathaḥ
26.23d	B/K: yudhi for babhau
26.24a	A: tayos tatra śarair muktair Yama\|daṇḍa\|nibhaiḥ śitaiḥ;
26.24d	A: khaṃ ca sarvā diśas tathā
26.25a	A: Sutarvā
26.27d	A: bāṇair
26.30b	A: mah’’\|ātmanaḥ
26.35d	A: sa virājate
26.37d	A: sainyāni māriṣa
26.38a	A: tu for ca
26.39d	A: kṛpaṇaṃ
27.3b	A: parivāritāḥ
27.4c	A: yodhān
27.9b	A: arindamam
27.10c	B/K: -balas tāta
27.11b	A: sagrāme
27.13d	A: Bhīmasenena pātitāḥ
27.14ab	A: Droṇo hato Vaikartanas tathā
27.17c	A: kālād dhi;
27.17d	A: kasya ci
27.18c	B/K: ady’ âhnā hi
27.19b	B/K: iha for iti, A: cintayet;
27.19f	A: a\|mānuṣāḥ
27.21c	A: ahara dyūte
27.22a	A: vetsyanti;
27.22d	A: raṇe for yudhi
27.24b	B/K: yadi for adya
27.25a	A: tv etad
27.26b	A: manasvinā
27.34d	A: vicakarta
27.35b	A: vyadhaman niśitaiḥ
27.39a	A: sa vai patan mṛdhe rājan;
27.39b	B/K: tataḥ for tava
27.40c	A: āhanat
27.41a	A: tatas taṃ prādravat;
27.41c	A: krodha\|viṣaṃ dīptaṃ
27.42d	A: prāhanat
27.43a	B/K: samādāya
27.47c	A: abhyayād
27.48d	A: śaraiḥś
27.50c	A: parivavru;
27.50d	A: viśikhāṃc chitān
27.52a	A: t’ ûcchidyamāneṣu;
27.52b	A: mahā\|balāḥ;
27.52ef	A: tāṃs tu sarvāṃc charais tīkṣṇair
27.54a	A: ākulaṃ
28.1b	A: nara\|vāji\|gaja\|kṣaye
28.3cd	A: śakunis tu mahā\|rāja vivyādha ca
28.4f	A: ā karṇāt prahitaiḥ
28.5d	A: dhārābhir iva toya\|daḥ
28.7c	B/K: s’\|ândhakāram
28.9b	A: haya\|yodhibhiḥ
28.10ab	A: asibhiḥ śaktibhiś c’ âiva tomaraiś ca samantataḥ
28.13c	A: sa\|tanu\|trāṇaiḥ (omits ca)
28.14c	A: -saṃkīrṇā
28.16a	A: rājan for śūraḥ
28.19a	A: vidhvastāḥ
28.21cd	A: yo vīro yudhi
28.23cd	A: -saṃkāśaḥ kṣubhitaḥ sarvato ’bhavat
28.24a	A: tāṃs tataḥ
28.25a	A: pratyāśvāsya
28.27c	A: tu for ca
28.30a	K: śūrāḥ
28.32c	A: viniśvasya
28.37a	A: dvidhā cchinnaṃ;
28.37d	A: mogh’’ âbhyapatad
28.39b	A: kāñcana\|bhūṣitaiḥ
28.45a	A: svam aṃśam anutiṣṭantaṃ;
28.45f	A: vyākṣipat
28.46b	A: gārddha-
28.47b	A: nigṛhya
28.48a	A: mūṭha
28.50a	B/K: nihaniṣyāmi
28.51c	A: nara\|śārdūlo;
28.51d	A: vegen’ âbhijaghāna
28.52d	A: pradahann iva
28.54c	B/K: kṛto viddhaś ca
28.56a	A: tataḥs
28.60c	A: prāvairayat
28.61	Not in A
28.63a	A: vipradrutāḥ
28.64c	A: samare prahṛṣṭāḥ
28.65b	A: hṛṣṭā stuvantaḥ for dṛṣṭvā bruvāṇāḥ;
28.65c	A: dur\|ātmā
29.5a	A: te hatāḥ
29.7b	A: ca paran\|tapaḥ;
29.7c	A: sahitān rājan
29.10a	A: abhyāpatitān
29.12d	B/K: diśaḥ sa\|pradiśas tathā
29.13b	A: nisṛtya
29.16e	B/K: sarvataḥ siddhān
29.19c	A: tadā
29.23f	A: raṇāt for bhayāt
29.25b	A: nar’\|âdhipa
29.28c	A: abhyadhāvanta
29.30c	A: rājann for tiṣṭhann
29.36d	A: kadā cana
29.39c	A: evaṃ
29.41c	A: n’ âśakad
29.42d	B/K: mokṣam āhave
29.43d	A: samapṛcchata
29.48c	A: suto
29.54b	A: acodayan
29.55a	A: apṛcchanta ca
29.58a	A: dhiṅ na sa
29.63a	A: vikrośatīnāṃ ca
29.64a	A: tatas tu;
29.64b	A: krandantyo vai
29.65c	B/K: lulucuś
29.66b	A: uras tathā
29.68f	A: jana\|rakṣiṇaḥ
29.69b	A: apare janāḥ
29.78d	A: prekṣamāṇā
29.79d	A: vyādhāvan nagaraṃ prati
29.80c	B/K: anujñāya
29.81a	A: enaṃ;
29.81f	A: veśyā\|putraṃ
29.85cd	A: asmin Kuru\|kṣaye vṛtte diṣṭyā tvaṃ putra jīvasi
29.86c	A: etan me
29.87e	B/K: svakaṃ sa hayam utsṛjya
29.88d	A: prādradhaṃn
29.89b	A: sarvaśaḥ
29.91b	A: veśyāputreṇa;
29.91c	A: prāpta\|kālam idaṃ sarvaṃ;
29.91f	K: abramīt
29.92b	B/K: bruvatā Bharata\|kṣaye
29.93b	A: vīra\|bhayāt
29.94c	A: vācyamānasya
29.94e	A: vyasanāttasya;
29.94f	A: jīvase putra sarvaśaḥ
29.96a	K: samanuprāpya
29.97b	A: iva kṣayam;
29.97d	Dn: kṛṣṭa\|nāgaṃ saro yathā. Dn3: kaṣṭa-. Other manuscipts in the Critical Edition also have: hṛta\|nāgam iv’ āśayaṃ
29.98d	B/K: niśaśvāsa śanaiḥ śanaiḥ

Maha·bhárata Book IX: Shalya (volume one of two): List of Variants and Emendations to the Sanskrit Text

Maha·bhárata Book IX: Shalya (volume one of two):
List of Variants and Emendations to the Sanskrit Text